6 manieren waarop je brein (onbewust) je financiële keuzes stuurt
Sparen lijkt misschien een puur economische en rationele keuze, maar er speelt veel meer dan je op het eerste gezicht zou denken. De manier waarop je met geld omgaat, wordt onbewust beïnvloed door allerlei psychologische factoren. In dit artikel zetten we er zes voor je op een rij.
1. Ons financiële ‘DNA’
De omgeving waarin je opgroeit heeft een grote invloed op hoe je naar geld kijkt. De basis krijg je vaak mee van je ouders. Of het nu om sparen, uitgeven of beleggen gaat: zij geven, bewust of onbewust, het voorbeeld. Ook de tijd waarin je opgroeit speelt een rol. Ben je opgegroeid in een periode met hoge inflatie? Dan blijf je je daar later vaak meer zorgen over maken dan iemand die groot werd met stabiele prijzen. En wie als jongvolwassene meemaakte dat de beurs het goed deed, belegt later meestal makkelijker in aandelen dan iemand die opgroeide in slechte beursjaren.
2. Mentaal boekhouden
Ooit van ‘mentaal boekhouden’ (mental accounting) gehoord? Nou, je doet het ongetwijfeld. Het betekent dat je geld in je hoofd een soort label geeft, afhankelijk van hoe je het gekregen hebt en waarvoor je het wilt gebruiken. Dat label bepaalt hoe je het uitgeeft. Je salaris krijgt bijvoorbeeld vaak al een bestemming vóór je het uitgeeft. In je hoofd verdeel je het in ‘potjes’: eentje voor de huur, eentje voor boodschappen, eentje voor vakantie … En daar leef je vervolgens naar.
Geld waar je niks voor hoeft te doen of dat je onverwacht krijgt – een terugbetaling van de belastingen of winst met de loterij – geef je meestal sneller uit dan geld waar je hard voor gewerkt hebt. Met andere woorden: in ons hoofd is de ene euro de andere niet.
3. Onmiddellijke beloning
We hebben als mens maar een beperkte wilskracht om directe verleidingen en beloningen te weerstaan. Instinctief zijn we dan ook eerder geneigd om geld uit te geven dan om het te sparen. Leuke dingen kopen maakt je meteen gelukkig, sparen niet. Als je iets koopt, komt er dopamine vrij in je hersenen en ontstaat er een gevoel van plezier. De drang naar ‘instant gratification’ beïnvloedt dan ook je spaargedrag. Sparen is een psychologische hindernis, omdat je vandaag iets moet laten om er pas later de vruchten van te plukken.
4. Irrationeel beslissingsproces
Als je geld uitgeeft, speelt je brein soms spelletjes met je. 199 euro voelt aantrekkelijker dan 200 euro, omdat je hersenen vooral dat eerste cijfer oppikken en de rest van de prijs daarop baseren. Laat je het euroteken weg, dan wordt het effect nog sterker: je koppelt het bedrag minder aan geld, en dus ook minder aan betalen. Of denk je dat het toeval is dat je op veel menukaarten geen euroteken ziet staan?
Ook context doet veel. 100 euro voor een fles wijn in een sterrenrestaurant? Ach, vooruit. 100 euro voor een fles wijn in de bistro om de hoek? Ben je gek?! Hetzelfde gebeurt bij grote aankopen. 300 euro extra lijkt verwaarloosbaar bij een auto van 30.000 euro, maar voelt een stuk meer bij een fiets van 1.000 euro. Terwijl de waarde rationeel gezien exact dezelfde is.
5. Mentale barrière
Ook de ‘afstand’ tot je geld speelt een rol. Hoewel het in werkelijkheid net zo makkelijk is, haal je 100 euro sneller van je betaalrekening dan van je spaarrekening. Geld op je spaarrekening heb je bewust opzijgezet. Je hebt er als het ware een mentale barrière rond gebouwd. Dat geld krijgt een speciale status: je laat het liever staan. Hoe groter die mentale drempel, hoe moeilijker het wordt om het uit te geven. Denk bijvoorbeeld aan de mentale boekhouding waar we het eerder over hadden: geld waar je weinig of geen moeite voor gedaan hebt, geef je makkelijker uit., geef je makkelijker uit.
6. De kracht van inertie
Tot slot houden we ook vast aan gewoontes. We veranderen ons gedrag niet zomaar – onze financiële gewoontes al helemaal niet. Gedragseconomen vergelijken dat met de wet van inertie: eenmaal in beweging blijft een object doorgaan, tot er een andere kracht op inwerkt. Voor sparen geldt hetzelfde: als je elke maand automatisch een vast bedrag op je spaarrekening zet, is de kans klein dat je daar zomaar mee stopt. Zonder een duidelijke aanleiding blijft dat spaargedrag gewoon doorlopen.
Klaar om slimmer te sparen?
Als één ding duidelijk is, is het dat psychologie in je spendeer- en spaargedrag een grotere rol speelt dan je zou denken. Door daar even bewust(er) bij stil te staan, kun je je spaargedrag en -resultaat positief beïnvloeden. En daar helpen we je graag bij: niet alleen met slimme spaaroplossingen, maar ook door psychologische trucs te delen om slimmer te sparen.